Goede bedoelingen zijn niet genoeg: samenwerking met naasten organiseren
Samenwerken met naasten staat in bijna elke visie. Op de afdeling blijft het vaak afhankelijk van wie er dienst heeft. Het probleem zit zelden in onwil, maar in wat er ontbreekt tussen visie en werkvloer.
Een onderbelicht vraagstuk
Hoe familiebetrokkenheid in verpleeghuizen het best kan worden vormgegeven, is wetenschappelijk nog onvoldoende uitgezocht. De coronaperiode, met bezoekbeperkingen en sociaal isolement van bewoners, maakte volgens Gaugler en Mitchell pijnlijk duidelijk hoe dringend die vraag is.1
Een probleemanalyse in de intramurale dementiezorg liet hetzelfde beeld zien. Versnippering ontstond niet uit onwil, maar uit factoren die elkaar op drie niveaus versterkten: rolonduidelijkheid op de werkvloer, gebrekkige organisatorische ondersteuning, en een visie die niet werd vertaald naar bindende werkafspraken.
Wat partnerschap inhoudt
Een conceptanalyse op basis van literatuur en focusgroepen met medewerkers en families beschrijft partnerschap tussen team en familie als een doorlopend proces met zeven kenmerken: relatie, informatie delen, samen beslissen, professionele competentie, onderhandelen, betrokkenheid bij de zorg en gedeelde verantwoordelijkheid.2 Hetzelfde onderzoeksteam ontwikkelde later een betrouwbare schaal van 17 items om dat partnerschap vanuit het perspectief van medewerkers te meten.3 Partnerschap is dus geen vaag ideaal, maar iets wat je kunt benoemen en volgen.
Emoties als verborgen barrière
Canadees kwalitatief onderzoek naar samen beslissen bij gevorderde dementie laat een ongemakkelijke dynamiek zien. Medewerkers en families ervoeren parallel opgestapelde spanning, isolement en het gevoel niet gewaardeerd te worden. Zonder tijd en ruimte voor reflectie ontstond een patroon waarin beide partijen elkaar eerder als tegenstander dan als bondgenoot gingen zien.4 De onderzoekers pleiten daarom voor structurele reflectiemomenten.
Waar ruimte voor het gesprek ontbreekt, worden bondgenoten tegenstanders.
Ook het moment van opname is beladen. Noors onderzoek beschrijft hoe familieleden bij het opnamebesluit een balans zoeken tussen hun ervaren plicht om te zorgen en hun eigen grenzen, en daarbij heel verschillende posities innemen.5 Wie na de verhuizing geen gesprek voert over rollen en grenzen, bouwt voort op die onuitgesproken spanning.
Misverstanden en overtuigingen
Vilans wijst erop dat samenwerking tussen formele en informele zorg vaak stuit op feitelijke onduidelijkheden, bijvoorbeeld over wat naasten wel en niet mogen doen, en op overtuigingen zoals het idee dat samenwerken met familie meer tijd kost of afbreuk doet aan professionaliteit.6 Zulke overtuigingen verdwijnen niet door een beleidsnota, maar door ervaring met gesprekken die wél werken.
Wat helpt
Uit het onderzoek en uit de praktijk komen een paar bouwstenen steeds terug. Een stappenplan van de Christelijke Hogeschool Ede, gebaseerd op het onderzoek ‘Het goede gesprek’, begint bij het verankeren van samenwerken met naasten in de visie en het zichtbaar maken ervan in de hele organisatie.7 Daarbovenop zijn nodig:
Een vast moment in het opname- en zorgplanproces, zodat het gesprek niet afhangt van het initiatief van één medewerker. Een wederkerig gesprek waarin ook het team zijn verwachtingen en grenzen benoemt. Vastlegging in het dossier, zodat afspraken het hele team bereiken. Reflectieruimte in teamoverleg en MDO. En meten: niet alleen of het gesprek is geregistreerd, maar of rollen helderder zijn geworden.
Een formulier vervangt de relatie niet. Maar zonder structuur blijft de versnippering bestaan, alleen minder zichtbaar.
Bronnen
- Gaugler JE, Mitchell LL. Reimagining family involvement in residential long-term care. JAMDA, 2022;23(2):235–240. doi.org/10.1016/j.jamda.2021.12.022
- Jang HY. Partnership between staff and family in long-term care facility: a hybrid concept analysis. Int J Qual Stud Health Well-being, 2020;15(1):1801179. doi.org/10.1080/17482631.2020.1801179
- Jang HY, Song EO, Ahn JW. Development and validation of the Scale for Staff-Family Partnership in Long-term Care. Int J Older People Nurs, 2022;17(2):e12426. doi.org/10.1111/opn.12426
- Serrano D, Sussman T, Kaasalainen S, et al. A parallel process of staff-family distress in long-term care: a challenge to collaboration. SAGE Open Nursing, 2024;10. doi.org/10.1177/23779608241306403
- Larsen LS, Blix BH, Hamran T. Family caregivers’ involvement in decision-making processes regarding admission of persons with dementia to nursing homes. Dementia, 2020;19(6):2038–2055. doi.org/10.1177/1471301218814641
- Hurkmans M (Vilans). Van misverstanden naar gelijkwaardige samenwerking, presentatie (2026). www.zorgboeren.nl/images/Documenten/bijlages-nieuwsbrief/presentatie-marjan-hurkmans-vilans-met-notities.pdf
- Christelijke Hogeschool Ede. Van visie naar praktijk: samenwerken met naasten, stappenplan (2026). che.nl/media/cobnyzwo/20260704-samenwerkenmetnaasten.pdf
Van kennis naar praktijk
Het Samenwerkingskompas vertaalt dit denken naar één gesprek dat een vaste plek krijgt in opname, zorgplan en MDO. Bekijk hoe het werkt.