Leven op 1, zorg op 2: waarom naasten geen ‘informele zorg’ zijn
Jarenlang organiseerden verpleeghuizen leefmomenten binnen een zorgrooster. De beweging die nu gaande is, draait dat om: het leven van de bewoner is het vertrekpunt, zorg past zich daarin in. Wie dat serieus neemt, kan naasten niet langer als ‘informeel’ aan de zijlijn zetten.
Een omkering, geen nuance
Het Generiek kompas, sinds 2024 het kwaliteitskader voor de langdurige zorg, neemt kwaliteit van bestaan en het leven dat iemand wil leiden als uitgangspunt. De organisatie van zorg en ondersteuning hoort daarin niet bepalend te zijn.1 Ook de bredere akkoorden bewegen die kant op: het AZWA zet in op een beweging naar de voorkant, van zorg naar welzijn en het voorkomen van zorgvraag.2
Voor het verpleeghuis betekent dat een omkering van perspectief. De vraag is niet langer: hoe wordt binnen de zorg ook plezier en betekenis georganiseerd? De vraag wordt: hoe ziet een goede dag voor deze bewoner eruit, en waar zijn zorgmomenten daarin nodig?
Niet leefmomenten creëren in de zorg, maar zorgmomenten creëren in het leven.
Wie kent dat leven?
Bij mensen met dementie kan de bewoner zelf dat verhaal steeds minder vertellen. De mensen die het wél kennen, zijn de naasten: partner, kinderen, vrienden, buren. Zij weten hoe iemand zijn ochtend begon, waar hij rustig van werd en wat een dag de moeite waard maakte. Persoonsgerichte zorg, die aantoonbaar agitatie en depressie kan verminderen, betrekt daarom nadrukkelijk ook familie en naasten.3
Als het leven op 1 staat, zijn naasten dus geen aanvulling op de zorg. Ze zijn de bron van de kennis waarop goede zorg wordt gebouwd.
Het woord ‘informeel’ werkt tegen samenwerking
In beleid is het onderscheid tussen formele en informele zorg gangbaar; ook het Hoofdlijnenakkoord Ouderenzorg spreekt over samenwerking tussen die twee.4 Als beleidscategorie is dat begrijpelijk. In de praktijk op de afdeling heeft de taal een bijwerking: ze trekt een scheidslijn. Aan de ene kant de professional, met protocollen, verantwoordelijkheid en dossiertoegang. Aan de andere kant de ‘informele’ naaste, die vooral op bezoek komt.
Die scheidslijn is in systemen terug te zien. Een artikel in Geron beschrijft hoe veel ouderenzorgorganisaties de nadruk leggen op één contactpersoon, iemand die gebeld wordt bij belangrijke of urgente momenten, en hoe systemen vaak maar ruimte bieden voor de gegevens van één persoon, terwijl het netwerk rond de oudere veel breder is.5 Zo ontstaat, onbedoeld, afstand.
Daarom spreekt IJkpunt liever over naasten. Niet omdat het mooier klinkt, maar omdat het niets zegt over wie ‘echt’ bij het team hoort.
Van naast elkaar naar een driehoek
Het beeld van de zorgtriade komt vooral uit de ggz, waar instrumenten zoals de Triadekaart cliënt, naasten en hulpverlener samen laten bespreken wie wat doet.6 In de ouderenzorg beschrijft Geron dezelfde relatiedriehoek: oudere, naaste en medewerker, elk met eigen kennis en ervaring, in relaties die voortdurend veranderen. Samen optrekken begint daar bij erkenning van ieders inbreng.5
Het verschil met ‘naast elkaar’ is precies de derde lijn. Staan medewerker en naaste naast elkaar, dan heeft ieder een eigen lijn naar de bewoner, maar is er geen lijn onderling. Afspraken lopen dan via toeval, via de bewoner of via een incident. In de driehoek is die derde lijn er wél: medewerker en naaste stemmen rechtstreeks af, met de bewoner als middelpunt.
Dat sluit aan bij wat het SOFA-model al langer beschrijft: een evenwichtige combinatie van professionele en naastenzorg houdt die naastenzorg in stand en verkleint de kans op overbelasting, in plaats van haar te verdringen.7
Een kanttekening
‘Welzijn op 1’ betekent niet dat zorg er minder toe doet. In de psychogeriatrie is de zorgvraag hoog en blijft vakmanschap onmisbaar. Het gaat om regie: wie bepaalt het ritme van de dag? En ‘naasten in de driehoek’ betekent ook niet dat naasten meer moeten doen. Voor sommige naasten is de verhuizing juist het moment om weer partner of kind te zijn in plaats van verzorger. Ook dat is een keuze die in de driehoek hoort te worden besproken.
Wat dit vraagt
De driehoek ontstaat niet vanzelf. Hij vraagt om een moment waarop medewerker en naaste samen, rond de bewoner, bespreken wie wat doet, hoe ze contact houden, waar grenzen liggen en wat ieder nodig heeft. En om vastlegging, zodat die lijn niet afhangt van wie er dienst heeft. Precies dat is waar het Samenwerkingskompas voor is ontworpen.
Bronnen
- Waardigheid en trots. Generiek kompas. www.waardigheidentrots.nl/themas/werken-aan-kwaliteit/generiek-kompas
- LHV. Aanvullend Zorg- en Welzijnsakkoord (AZWA). www.lhv.nl/opkomen-voor-belangen/integraal-zorgakkoord/aanvullend-zorg-en-welzijnsakkoord-azwa/
- Kim SK, Park M. Effectiveness of person-centered care on people with dementia: a systematic review and meta-analysis. Clinical Interventions in Aging, 2017;12:381–397. doi.org/10.2147/CIA.S117637
- Zorgverzekeraars Nederland. ZN tekent Hoofdlijnenakkoord Ouderenzorg (2025). www.zn.nl/actueel/zorgverzekeraars-nederland-tekent-hoofdlijnenakkoord-ouderen-hlo/
- Geron. Samen optrekken in de relatiedriehoek (2023). gerontijdschrift.nl/artikelen/samen-optrekken-in-de-relatiedriehoek/
- Movisie. Met de Triadekaart zorg afstemmen met naasten. www.movisie.nl/tool/triadekaart-zorg-afstemmen-naasten
- Expertisecentrum Mantelzorg. Achtergrondinformatie SOFA-model (2016). geriatrie.venvn.nl/media/xnbdt125/sofa-model-achtergrondinformatie-expertisecentrum-mantelzorg-2016.pdf
Van kennis naar praktijk
Het Samenwerkingskompas vertaalt dit denken naar één gesprek dat een vaste plek krijgt in opname, zorgplan en MDO. Bekijk hoe het werkt.